Welkom in de BANANA-republiek Valkenswaard

Ooit vooral een gerespecteerde waakhond voor natuur, landschap en heem, dat mooie oude woord voor de omgeving waarin we wonen en leven. En laat daar geen misverstand over bestaan: zulke organisaties zijn nodig. Sterker nog, een gezonde democratie kan niet zonder lastpakken. Als een wethouder, projectontwikkelaar of enthousiaste ambtenaar iets bedenkt wat juridisch niet kan, moet er iemand zijn die zegt: beste mensen, terug naar de tekentafel. Groen en Heem heeft die functie in het verleden meer dan eens vervuld.

Doorslaan

Maar zelfs een waakhond kan doorslaan. Dan bewaakt hij niet langer het erf, maar begint hij uiteindelijk ook te bepalen welke kleur de tuinstoelen moeten hebben. En precies daar begint het in Valkenswaard inmiddels op te lijken. Een fietspad in Dommelen? Groen en Heem. Het Eurocircuit? Groen en Heem. Plannen in het buitengebied? Groen en Heem. Een B&B bij een koetsenmuseum? Daar duikt het groen-met-heemstempel weer op. En inmiddels zou zelfs het assortiment van een tuincentrum onderwerp zijn geworden van juridische belangstelling en mogelijke handhaving. Een tuincentrum. Je verzint het niet.

Er bestaat voor dit verschijnsel een heerlijke Engelse afkorting. Iedereen kent inmiddels NIMBY: Not In My Backyard. Maar de planologische wereld kent een veel mooiere overtreffende trap: BANANA. Build Absolutely Nothing Anywhere Near Anyone. Bouw absoluut niets, nergens, bij niemand. Welkom in de BANANA-republiek Valkenswaard.

Het probleem is namelijk niet dat burgers bezwaar maken. Dat is een grondrecht en godzijdank maar. Het probleem ontstaat wanneer bezwaar maken geen correctiemechanisme meer is, maar een levenshouding. Dan wordt ieder plan een dossier, iedere ontwikkeling een potentiële procedure, iedere schop in de grond een aanleiding om het Omgevingsplan open te slaan en iedere ambtenaar een potentiële ontvanger van het volgende informatieverzoek.

Procederen

De eigen jaarverslagen van Groen en Heem laten trouwens uitstekend zien hoe juridisch de natuurbescherming inmiddels kan worden bedreven: handhavingsverzoeken, procedures, bestemmingsplannen, vergunningen en dwangsommen behoren al jaren tot het repertoire. Bij het Eurocircuit is die juridische strijd bepaald geen verzinsel; ook de gemeente beschrijft de jarenlange stroom van handhavingsverzoeken en procedures.

En voor alle duidelijkheid: soms krijgen actievoerders gewoon gelijk. Dat moet ook worden gezegd. Wie de regels aan zijn laars lapt, moet niet gaan jammeren wanneer iemand het wetboek erbij pakt. Een overheid behoort zich aan haar eigen regels te houden. Een ondernemer trouwens ook. Maar er bestaat óók zoiets als proportionaliteit. Niet alles wat juridisch kan, hoef je maatschappelijk te doen. Dat onderscheid lijkt steeds verder zoek.

Ongemakkelijk mechanisme

Op het gemeentehuis zitten ondertussen ambtenaren die niet bepaald verdrinken in vrije tijd. Gemeenten kampen met complexe dossiers, nieuwe wetgeving en een schreeuwende behoefte aan specialistische kennis. Iedere bestuursrechtelijke procedure moet ondertussen gewoon worden behandeld. Iedere termijn loopt. Iedere brief vraagt capaciteit. Dat is allemaal democratisch recht. Maar rechten hebben geen ingebouwde wijsheid. Je kunt een overheid controleren en tegelijkertijd zo veel zand tussen de tandwielen strooien dat diezelfde overheid steeds moeilijker vooruitkomt. En daar zit het ongemakkelijke mechanisme. Wie werkelijk alles bekijkt door de bril van wat mogelijk fout zou kunnen gaan, ontdekt uiteindelijk overal een reden om tegen te zijn. Een boom kan worden aangetast. Een dier kan worden verstoord. Een pad kan te breed worden. Een vergunning kan anders worden geïnterpreteerd. Een activiteit kan niet exact binnen een bestemming passen. Een ontwikkeling kan precedentwerking hebben. En voor je het weet wordt behoudt geen middel meer, maar het hoogste doel. Niets veranderen is dan altijd veiliger dan iets proberen.

Dat is misschien prachtig voor een archief. Maar een dorp is geen openluchtmuseum. Een gemeenschap moet kunnen bewegen, ondernemen, recreëren, bouwen en af en toe zelfs een fout kunnen maken. Wie iedere verandering behandelt alsof de laatste korenwolf persoonlijk onder de bulldozer dreigt te verdwijnen, beschermt uiteindelijk niet de leefomgeving. Die conserveert haar. Op sterk water.

Waarom kan dit niet?

En het wrange is: organisaties als Groen en Heem zijn juist belangrijk. Een kritische natuurorganisatie die met kennis van zaken een gemeente bij de les houdt, verdient waardering. Maar een waakhond die tegen iedere voorbijganger aanslaat, heeft op den duur een probleem. Niet omdat hij niet meer kan blaffen, maar omdat niemand meer opkijkt.

Daarom misschien eens een revolutionair voorstel voor Valkenswaard. Wanneer iemand morgen iets wil ondernemen, bouwen, verbeteren of organiseren, beginnen we niet onmiddellijk met de vraag: „Waarom kan dit niet?” We proberen voor de verandering eens: „Hoe zou het wél kunnen?” Het schijnt dat dorpen daar vroeger groot mee zijn geworden.